در هفتمین همایش بین المللی دکترین مهدویت بررسی شد؛

ظرفیت‌ها و محدودیت‌های سینمای ایران در روایت داستانی و تکنیکی انگاره‌های مهدوی

  یک پژوهشگر ایرانی در مقاله ای با عنوان "سینما و مهدویت"، به بحث و بررسی در خصوص ظرفیت ها و محدودیت های سینمای ایران در راویت داستانی و تکنیکی انگاره های موعودگرا پرداخت.

1- شاید در تعاریف مصطلح «دین» را بتوان با استفاده از گزاره‌های نسبتا ثابتی تعریف كرد، اما مقوله «دینداری»، مسئله‌ای نیست كه از آن تعاریف مشابه و ثابتی شود. زیرا دینداری، مفهومی است كه در جوامع مختلف از پیچیدگی خاصی برخوردار است و به شدت تحت تاثیر تغییرات و تحولات اجتماعی است. تغییراتی كه جامعه مداوما با آنان روبرو است و هیچ گریز و گزیری در مقابل آن وجود ندارد. البته باید قبل از آن ذكر كرد كه دینداری به رفتار اجتماعی «دین‌مداران» برمی‌گردد. از این رو است كه بر خلاف دین و «مناسك دینی» تغییرپذیر است. مناسك دینی كمتر در معرض تغییر و تحول است. زیرا مناسك دینی به قوانین، آداب، رسوم و شیوه‌های عمل دینی اشاره دارد كه به نوعی از «واجبات» دین محسوب و در قالب «شریعت» می‌گنجد. هرچند كه در تعریف، آیین‌های دینداری تشابهاتی با مفهوم مناسك دینی دارد، اما در حقیقت آیین‌های دینداری از شریعت و واجبات دینی خارج است و مفهومی كاملا اجتماعی دارد. به عنوان مثال می‌توان عزاداری‌های ماه محرم در شیعیان را كه در قالب‌هایی همچون سینه‌زنی، زنجیرزنی، نوحه‌خوانی و مجالس وعظ دنبال می‌شود را از جمله آیین‌های دینداری در میان شیعیان دانست كه مداوما با توجه به روزگار دچار تغییر و تحول است.
2- تغییرات و تحولات اجتماعی در طول زمان، رفتار اجتماعی دین‌داران را بازتولید می‌كند. این بازتولید می‌تواند در جهت مثبت و یا منفی – با توجه به هر نوع دیدگاهی – پیش رود. تا آنجا كه در بعضی موارد ما شاهد آیین‌هایی هستیم كه در تضاد و تعارض كامل با آموزه‌ها و مناسك دینی و یا به عبارتی «شریعت» است كه تحت عنوان «تحریفات» خوانده می‌شود. تحریفات با توجه با شرایط زمانی و مكانی، در ابعاد و انواع مختلفی ...

ادامه این یادداشت را می توانید در اینجا و در سایت در حوالی فرهنگ و هنر بخوانید

---

این مقاله در شماره 431 ماهنامه سینما-رسانه، دی ماه 1389، صص 68-69 منتشر شده است.

اعظم راودراددانشیار گروه ارتباطات اجتماعی دانشكده علوم اجتماعی دانشگاه تهران  ravadrad@ut.ac.ir

مجید سلیمانی

كارشناس ارشد گروه ارتباطات اجتماعی دانشكده علوم اجتماعی دانشگاه تهران  majsoleimani@yahoo.com

چكیده :

مقاله حاضر با استفاده از نظریه بازنمایی و رویكرد تحلیل گفتمانی، به بازنمایی گفتمان سنت اسلامی در رابطه با تجربه دینی در سینمای ایران می‌پردازد.  در واقع، سنت تنها گفتمانی است كه دین و آموزه‌های وحیانی را به‌طور متقن می‌پذیرد و “عقل قدسی” نیز معیار داوری گفتمان سنت اسلامی در باب مسائل شناختی، هستی‌شناختی و اخلاقی است و در هیچ نقطه‌ای با آموزه‌های وحیانی در تقابل قرار نمی‌گیرد. تجربه دینی هم كه تابعی از اصول موضوعه این گفتمان است به‌شیوه خاصی از رابطه انسان با ماوراء طبیعت اشاره دارد.

این شیوه خاص رابطه در دو زمینه قابل مشاهده است: اول، در زمینه زندگی واقعی كه تنها توسط فردی كه چنین تجربه‌ای را كسب می‌كند قابل مشاهده است.  دوم، در زمینه زندگی تخیلی فیلم و سینما كه بازنمایی تجربیات فردی می‌باشد كه توسط مخاطبان سینما قابل مشاهده است.  سینمای استعلاگرای ایران به‌مثابه یكی از مهم‌ترین “رسانه‌های تصویری”، به بازنمایی گفتمان‌های مختلف شكل گرفته در رابطه با تجربه دینی پرداخته است.  از میان سه گفتمان عمده روشنفكری، روشنفكری دینی و سنت اسلامی، در این مقاله به گفتمان سوم می‌پردازیم و فیلم سینمایی زیر نور ماه را كه با این رویكرد قابل تبیین است، مورد توجه و تحلیل قرار می‌دهیم.

كلید واژه ها :نظریه بازنمایی رسانه‌ای، تحلیل گفتمان، تجربه دینی، تجربه عرفانی، نظریه خیال، تعالیم ابن عربی، سنت.

این مقاله در فصلنامه علمی پژوهشی مجله جهانی رسانه منتشر شده است

متن كامل به صورت پی دی اف

متن كامل به صورت اچی تی ام ال

خلاصه مقاله به زبان انگلیسی

هرچند که فیلم سینمایی «نفوذی» نیز مانند هر اثر سینمایی نیازمند نقدهای فنی و محتوایی است، اما بیان آن در این مقال، تنها بهانه‌ای برای ورود به تحلیل بسط نگاه فرهنگی گفتمان انقلاب اسلامی در عرصه هنر محسوب می‌شود.

در واقع نگارنده این سطور، فیلم نفوذی را یکی از معدود «نفوذ»هایی می‌داند که عرصه اندیشه انقلابی را وارد «بیان هنری» کرده است. زیرا با سینمایی روبرو هستیم که یا سخنی از تفکر انقلاب اسلامی در آن به میان نمی‌آید و مشغول تولید سرگرمی و جلف‌بازی‌های روزمره است و یا با بیانی ضعیف، به بازتولید انگاره‌های گفتمان روشنفکری و ضد دینی اشتغال دارد.

 در این وضعیت، که همه چیز بر منوال حماقت‌های زندگی روزمره پیش می‌رود، سخن از اعتقاد به تفکر انقلابی و دینی، سخنی گزاف محسوب می‌شود و با مقاومت روبرو است. به طوری که می‌بینیم فیلم تحسین شده‌ای مانند نفوذی در بدترین فصل سال اکران می‌شود و حتی مورد بی‌مهری بعضی از مدیران فرهنگی کشور قرار می‌گیرد.
اما چه مسئله‌ای باعث شده است که این فیلم بهانه ورود به بحث قرار گیرد. در حالی که سالیانه فیلم‌های متعددی با حمایت نهادهای حکومتی تولید و البته بدون اکران به بایگانی سپرده می‌شود. و صد البته اینکه عنوان «تولید سفارشی» نیز بر پیشانی اثر نمایان است.

نسخه کامل این مقاله را می توانید در این صفحه و در سایت در حوالی فرهنگ و هنر و یا در این صفحه از سایت خبرگزاری جهان نیوز بخوانید.

۱- نظام سرمایه‌داری، مبتنی بر مبانی اصولی مدرنیته است. توسعه؛ از مهم‌ترین مفاهیم اصولی مدرنیته در عالی‌ترین اهداف خود، نیازمند به جهانی شدن است و لذا جهانی شدن را در تاریخ بشریت – كه همواره از اهداف متعالی بشریت است - به نفع آمال خود مدیریت می‌كند. به تعبیر دیگر در صدد ساختن جهانی هماهنگ با روند توسعه‌ی خود می‌باشد. در این راستا در فكر از بین بردن موانع سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، در مقیاس جهانی است.

۲- اصلی‌ترین مانع بر سر راه نظام سرمایه‌داری، وجود هویت دینی است؛ زیرا پایگاه مشروعیت، كاركرد و اهداف نظام سرمایه‌داری، هیچ تطابقی با دین ندارد. بنابراین مدرنیته در یك فرآیند تاریخی دین را به عرصه خصوصی تنزل داد. بر این اساس پس از تنظیم روابط فردی و اجتماعی بر اساس مبانی و اهداف نظام سرمایه‌داری، جایگاهی برای جریان آموزه‌های دینی در حیات فردی و اجتماعی تعریف نگردید.

۳- نظریه جهانی شدن از نظریه «نوسازی» تأثیرات فراوان پذیرفته است. بر اساس نظریه نوسازی، سیر پیشرفت جوامع، خطی تصور شده است. نظریه پردازان نوسازی، با توجه به فرآیند توسعه غربی، مدلی را برای جهان سوم تدارك دیدند. آنان بدون توجه به شكل‌گیری فرآیند به اصطلاح توسعه در غرب و نادیده گرفتن اشكال فرهنگ در جهان سوم به خصوص جوامع شرقی، مدرنیزاسیون را در دستور كار خود قرار دادند. با شكل گیری مقاومت ها در برابر نظریه نوسازی، غرب در صدد بر آمد كه به بازتولید نظریه نوسازی در شكل و نام جدید آن یعنی جهانی شدن بپردازد.

۴- گفتمان انقلاب اسلامی، برخلاف دیگر انقلاب‌ها – که از مفاهیم مدرن ناشی می‌شود و در عالی‌ترین اهداف خود به دنبال تحقق آرمان‌های مدرنیستی است – از گفتمان سنت متأثر است. سنتی که اهداف متعالی اسلام را پایه و بنیاد تفکر خود قرار می‌دهد. از سوی دیگر، سرمایه‌داری، وجود «هویت دینی» را سد راه تحقق آرمان‌های سرمایه‌سالارانه خود می‌داند. گفتمان انقلاب اسلامی نیز از هویتی دینی برخوردار است که توانسته در دهه‌های اخیر، هم چالشی بر نوسازی مدرن باشد و هم جهانی شدن را با تفسیری متفاوت به آگاهان جهان عرضه کند.

شکل‌گیری حلقه‌های فکری و فرهنگی جهانی با تأسی از گفتمان انقلاب اسلامی در سراسر جهان، هم‌اکنون چالشی جدی در پروژه جهانی‌سازی مدرنیسم است و در آینده نیز، چالش‌ها جدی‌تر و اساسی‌تر خواهد گشت. زیرا گفتمان انقلاب اسلامی همواره در حال بازتولید خویشتن است، و سیر تفکر در این گفتمان از خصیصه‌ «تداوم» برخوردار می‌باشد.

۵- بی شك سیر تاریخ بشر به سمت نوعی جهانی شدن حركت خواهد كرد. اما مفهومی كه ما از جهانی شدن به معنای كنونی داریم، در واقع فریبی در قالب ساختار زبانی غرب نیست. به نظر می‌رسد که ساختارهای زبانی شکسته خواهد شد و مفاهیم و نظریه‌ها در ساختارهای مختلف در ذهن حقیقت‌جویان شکل خواهد گرفت. بدون شک، هر ساختاری که خارج از محدوده «گفتمانی» و «زبانی» مدرنیسم شکل گیرد، شورشی جدید بر علیه تفکر مغرب زمین است و اکنون نیز گفتمان انقلاب اسلامی، «گفتمان مرجع» در تقابل با انبوه نظریه‌های مغرب زمین است.

قطعاً این روزها سؤالی اصلی در ذهن آگاهان شکل می‌گیرد که می‌تواند سرچشمه‌ای برای تفکرات جدید در باب جهانی شدن باشد. سؤال اصلی این است كه خاستگاه شكل گیری نظریه جهانی شدن و قالب ساختاری زبان، آیا هیچ تأثیر قابل ملاحظه ای در انحراف حركت راستین انسان نخواهد داشت؟ و در این صورت خواهد بود که انسان در «ساحت انسانی» خود، قدم در راهی خواهد گذاشت که مفهوم «سعادت» جایگزین مفاهیم توسعه و نوسازی گردد.

این یادداشت جهت انتشار در خبرگزاری جهان نیوز به رشته تحریر در آمده است.
لینک مطلب در سایت جهان نیوز
لینک مطلب در سایت در حوالی فرهنگ و هنر