هرچند که فیلم سینمایی «نفوذی» نیز مانند هر اثر سینمایی نیازمند نقدهای فنی و محتوایی است، اما بیان آن در این مقال، تنها بهانه‌ای برای ورود به تحلیل بسط نگاه فرهنگی گفتمان انقلاب اسلامی در عرصه هنر محسوب می‌شود.

در واقع نگارنده این سطور، فیلم نفوذی را یکی از معدود «نفوذ»هایی می‌داند که عرصه اندیشه انقلابی را وارد «بیان هنری» کرده است. زیرا با سینمایی روبرو هستیم که یا سخنی از تفکر انقلاب اسلامی در آن به میان نمی‌آید و مشغول تولید سرگرمی و جلف‌بازی‌های روزمره است و یا با بیانی ضعیف، به بازتولید انگاره‌های گفتمان روشنفکری و ضد دینی اشتغال دارد.

 در این وضعیت، که همه چیز بر منوال حماقت‌های زندگی روزمره پیش می‌رود، سخن از اعتقاد به تفکر انقلابی و دینی، سخنی گزاف محسوب می‌شود و با مقاومت روبرو است. به طوری که می‌بینیم فیلم تحسین شده‌ای مانند نفوذی در بدترین فصل سال اکران می‌شود و حتی مورد بی‌مهری بعضی از مدیران فرهنگی کشور قرار می‌گیرد.
اما چه مسئله‌ای باعث شده است که این فیلم بهانه ورود به بحث قرار گیرد. در حالی که سالیانه فیلم‌های متعددی با حمایت نهادهای حکومتی تولید و البته بدون اکران به بایگانی سپرده می‌شود. و صد البته اینکه عنوان «تولید سفارشی» نیز بر پیشانی اثر نمایان است.

نسخه کامل این مقاله را می توانید در این صفحه و در سایت در حوالی فرهنگ و هنر و یا در این صفحه از سایت خبرگزاری جهان نیوز بخوانید.

۱- نظام سرمایه‌داری، مبتنی بر مبانی اصولی مدرنیته است. توسعه؛ از مهم‌ترین مفاهیم اصولی مدرنیته در عالی‌ترین اهداف خود، نیازمند به جهانی شدن است و لذا جهانی شدن را در تاریخ بشریت – كه همواره از اهداف متعالی بشریت است - به نفع آمال خود مدیریت می‌كند. به تعبیر دیگر در صدد ساختن جهانی هماهنگ با روند توسعه‌ی خود می‌باشد. در این راستا در فكر از بین بردن موانع سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، در مقیاس جهانی است.

۲- اصلی‌ترین مانع بر سر راه نظام سرمایه‌داری، وجود هویت دینی است؛ زیرا پایگاه مشروعیت، كاركرد و اهداف نظام سرمایه‌داری، هیچ تطابقی با دین ندارد. بنابراین مدرنیته در یك فرآیند تاریخی دین را به عرصه خصوصی تنزل داد. بر این اساس پس از تنظیم روابط فردی و اجتماعی بر اساس مبانی و اهداف نظام سرمایه‌داری، جایگاهی برای جریان آموزه‌های دینی در حیات فردی و اجتماعی تعریف نگردید.

۳- نظریه جهانی شدن از نظریه «نوسازی» تأثیرات فراوان پذیرفته است. بر اساس نظریه نوسازی، سیر پیشرفت جوامع، خطی تصور شده است. نظریه پردازان نوسازی، با توجه به فرآیند توسعه غربی، مدلی را برای جهان سوم تدارك دیدند. آنان بدون توجه به شكل‌گیری فرآیند به اصطلاح توسعه در غرب و نادیده گرفتن اشكال فرهنگ در جهان سوم به خصوص جوامع شرقی، مدرنیزاسیون را در دستور كار خود قرار دادند. با شكل گیری مقاومت ها در برابر نظریه نوسازی، غرب در صدد بر آمد كه به بازتولید نظریه نوسازی در شكل و نام جدید آن یعنی جهانی شدن بپردازد.

۴- گفتمان انقلاب اسلامی، برخلاف دیگر انقلاب‌ها – که از مفاهیم مدرن ناشی می‌شود و در عالی‌ترین اهداف خود به دنبال تحقق آرمان‌های مدرنیستی است – از گفتمان سنت متأثر است. سنتی که اهداف متعالی اسلام را پایه و بنیاد تفکر خود قرار می‌دهد. از سوی دیگر، سرمایه‌داری، وجود «هویت دینی» را سد راه تحقق آرمان‌های سرمایه‌سالارانه خود می‌داند. گفتمان انقلاب اسلامی نیز از هویتی دینی برخوردار است که توانسته در دهه‌های اخیر، هم چالشی بر نوسازی مدرن باشد و هم جهانی شدن را با تفسیری متفاوت به آگاهان جهان عرضه کند.

شکل‌گیری حلقه‌های فکری و فرهنگی جهانی با تأسی از گفتمان انقلاب اسلامی در سراسر جهان، هم‌اکنون چالشی جدی در پروژه جهانی‌سازی مدرنیسم است و در آینده نیز، چالش‌ها جدی‌تر و اساسی‌تر خواهد گشت. زیرا گفتمان انقلاب اسلامی همواره در حال بازتولید خویشتن است، و سیر تفکر در این گفتمان از خصیصه‌ «تداوم» برخوردار می‌باشد.

۵- بی شك سیر تاریخ بشر به سمت نوعی جهانی شدن حركت خواهد كرد. اما مفهومی كه ما از جهانی شدن به معنای كنونی داریم، در واقع فریبی در قالب ساختار زبانی غرب نیست. به نظر می‌رسد که ساختارهای زبانی شکسته خواهد شد و مفاهیم و نظریه‌ها در ساختارهای مختلف در ذهن حقیقت‌جویان شکل خواهد گرفت. بدون شک، هر ساختاری که خارج از محدوده «گفتمانی» و «زبانی» مدرنیسم شکل گیرد، شورشی جدید بر علیه تفکر مغرب زمین است و اکنون نیز گفتمان انقلاب اسلامی، «گفتمان مرجع» در تقابل با انبوه نظریه‌های مغرب زمین است.

قطعاً این روزها سؤالی اصلی در ذهن آگاهان شکل می‌گیرد که می‌تواند سرچشمه‌ای برای تفکرات جدید در باب جهانی شدن باشد. سؤال اصلی این است كه خاستگاه شكل گیری نظریه جهانی شدن و قالب ساختاری زبان، آیا هیچ تأثیر قابل ملاحظه ای در انحراف حركت راستین انسان نخواهد داشت؟ و در این صورت خواهد بود که انسان در «ساحت انسانی» خود، قدم در راهی خواهد گذاشت که مفهوم «سعادت» جایگزین مفاهیم توسعه و نوسازی گردد.

این یادداشت جهت انتشار در خبرگزاری جهان نیوز به رشته تحریر در آمده است.
لینک مطلب در سایت جهان نیوز
لینک مطلب در سایت در حوالی فرهنگ و هنر

امروز و در اثنای وبگردی های روزانه به یک جمله از شهیدی بزرگوار برخوردم که به نظرم اگر صد سال هم برای اثبات راه حق، قدم به استدلال بگذاریم، تاثیر سخن این شهید را ندارد. واژگان این جمله آن گونه در کنار یکدیگر خودنمایی می کند که دل هر دردمندی را از اشک به مشک خواهد رساند:

بگذارید بگویند حکومت دیگری بعد از حکومت علی بود به اسم حکومت خمینی که با هیچ ناحقی نساخت تا سرنگون شد؛ ما از سرنگونی نمی ترسیم، از انحراف می ترسیم.

الان دقیقا 10 روز از دوره سخت و ثقیل آموزشی (!) سربازی گذشته است و من 10 روز است که صبح ها می روم پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، بدون آنکه بدانم وظیفه ام چیست!
شاید این مسئله خیلی مهم نباشد. اما دلم می گیرد وقتی می روم در کتابخانه پژوهشگاه و کارهای شخصی ام را انجام میدهم. نمی گویم که اگر کاری وجود داشت، کارهای شخصی ام را در زمان اداری انجام نمی دادم. اما ترجیح می دهم که هر دو کار را انجام دهم!
بگذریم! 10 روز پس از آن دوران سخت و خاطره انگیز اعلام وجود می کنم!

شاید بتوان گفت كه در سالهای پس از شهادت سید مرتضی آوینی، قلم‌فرسایی‌های متعددی در باب اندیشه این شهید بزرگوار شده است. اگر با زبان اهل سینما از این مسئله سخن رانده شود، باید گفت كه محتوای متعددی از «كلوزآپ»  آوینی منتشر شده، اما به «لانگ شات»  تفكر وی كمتر پرداخته شده است. البته تحریرات تحسین برانگیز «مرحوم دكتر محمد مددپور» در تبیین تفكر آوینی از نظر نگارنده این سطور مغفول نمانده است. اما آنچه كه بیشتر در حوزه عمل قابل مشاهده است، نگاه‌های یكسانی است كه از اندیشه و عمل آوینی می‌شود. شاید اگر تلاشهای مرحوم مددپور نیز نمایان نمی‌گشت، آوینی توسط فرصت‌طلبان مصادره می‌شد. هرچند كه اعمال و گفتارهای آوینی از صریح‌ترین لهجه ممكن برخوردار است، اما یال و كوپال دستگاه‌های عظیم حقه‌بازی رسانه‌ای، هر كسی را در ورطه تفكر دچار پریشانی می‌كند.
نگارنده این سطور نیز هرچند معتقد است كه تفكر دینی، فرهنگی و هنری آوینی در قالب لانگ‌شات نمی‌گنجد و وسعتی به پهنای هستی دارد، اما چه بسا با قلمفرسایی گرفتار كلوزآپ دیگری شود! تحریر حاضر نیز تاملی كوتاه بر اندیشه آوینی است و ادعایی بیش از این ندارد و به دنبال سرچشمه‌های تفكر هنری شهید آوینی در باب سینما است....

نسخه کامل این مقاله را می توانید در این صفحه و در سایت در حوالی فرهنگ و هنر بخوانید

---

این مقاله در شماره آذر ماه 1389 ماهنامه تخصصی «سینما رسانه» منتشر شده است. 

تا حالا نشده بود که زمان اهمیتی برایم داشته باشد. ولی این روزها خیلی دیر می گذرد. دو هفته و چهار روز باقیمانده شاید برایم دو سال و چهار ماه باشد! هرچند که می دانم دو سال و چهار ماه هم مثل برق و باد می گذرد. اما من می خواهم که مثل آب بگذرد! منظورم عناصر چهارگانه آب، باد، خاک و آتش نیست. منظورم گذشت زمان مثل آب خوردن است.
در هر صورت 2 هفته و 4 روز دیگر مانده و من هم در کار خود مانده!